Formalno-prawne uwarunkowania rozwoju Wisły

Wisła, jej dolina oraz związane z nimi ekosystemy i obiekty kultury materialnej należą do przyrodniczego i kulturowego dziedzictwa narodu. Zachowanie tego dziedzictwa trzeba pogodzić zarówno z zaspokajaniem bieżących potrzeb społecznych, jak i możliwościami zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń. Mamy tu do czynienia z dwoma trudnymi do pogodzenia celami:

• ochroną rzeki i jej doliny oraz związanych z nimi ekosystemów i dóbr kultury,
• zaspokojeniem potrzeb związanych z wykorzystaniem zasobów wodnych Wisły i zagospodarowaniem jej doliny (w tym potrzeby ochrony przed żywiołem wodnym), co jest warunkiem postępu cywilizacyjnego i ekonomicznego.

Trudność w osiągnięciu tych równorzędnych celów polega na tym, że pewne formy rozwoju ekonomicznego i społecznego, w tym np. rozwój osadnictwa na terenach zalewowych, wymuszający techniczną ochronę przeciwpowodziową czy też kanalizowanie rzek na potrzeby energetyki i żeglugi, są zagrożeniem zasobów wodnych, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym, oraz naturalnych ekosystemów związanych z wodami płynącymi i doliną rzeczną. W rozwiązywaniu takich dylematów należy opierać się przede wszystkim na obowiązujących aktach prawnych.

Obowiązek pogodzenia bieżących potrzeb społecznych z potrzebami przyszłych pokoleń znajduje odzwierciedlenie w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej: „Rzeczpospolita Polska (...) zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju" (art. 5 Konstytucji). Zasada ta jest podstawą wszystkich aktów prawnych określających reguły działania człowieka w środowisku. Naturalną konsekwencją zapisu w Konstytucji miała być strategia zrównoważonego rozwoju Polski. Oczekiwania Sejmu dotyczące tej strategii zostały sprecyzowane w Rezolucji Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 marca 1999 roku w sprawie przedstawienia przez Radę Ministrów strategii rozwoju Polski: „Podkreślając, iż zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej pojęcie «zrównoważonego rozwoju» oznacza taki model rozwoju, w którym zaspokajanie bieżących potrzeb społecznych oraz potrzeb przyszłych pokoleń traktowane będą równoprawnie, Sejm oczekuje, że przedstawiony przez Rząd dokument łączyć będzie, w sposób harmonijny, troskę o zachowanie dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego narodu z postępem cywilizacyjnym i ekonomicznym, będącym udziałem wszystkich grup społecznych".

Równy dostęp do środowiska znalazł odzwierciedlenie również w opracowanej przez Ministerstwo Środowiska w 2000 roku II Polityce Ekologicznej Państwa, jako jeden z warunków skuteczności działań na rzecz zrównoważonego rozwoju.

Zobacz także

Przykład genezy systemów wodno-gospodarczych w dawnej Polsce - Młynówka Królewska w Krakowie
Transport ładunków zanieczyszczeń Wisłą w latach 1992-2001
Wisła pod kontrolą
Nie niszczyć „pochłaniacza"
Plan budowy przeciwpowodziowego kanału dla Wisły w Krakowie

Postulaty sformułowane w II Polityce Ekologicznej Państwa, określające zasadę równego dostępu do środowiska, dotyczą:

• sprawiedliwości międzypokoleniowej - zaspokajania potrzeb materialnych i cywilizacyjnych obecnego pokolenia z równoczesnym tworzeniem i utrzymywaniem warunków do zaspokajania potrzeb przyszłych pokoleń,
• sprawiedliwości międzyregionalnej i między-grupowej - zaspokajania potrzeb materialnych i cywilizacyjnych społeczeństw, grup społecznych i jednostek ludzkich w ramach sprawiedliwego dostępu do ograniczonych zasobów i walorów środowiska, przy równoprawnym traktowaniu potrzeb ogólnospołecznych i potrzeb społeczności lokalnych,
• zachowania równowagi pomiędzy człowiekiem a przyrodą przez zapewnienie zdrowego i bezpiecznego funkcjonowania (w sensie fizycznym, psychicznym, społecznym i ekonomicznym) jednostek ludzkich, przy utrzymaniu ciągłości podstawowych procesów przyrodniczych wraz z ochroną różnorodności biologicznej.

Kolejnym oficjalnym dokumentem mającym zastosowanie w odniesieniu do Wisły, a zalecającym jako podstawową - potrzebę przestrzegania zasady zrównoważonego rozwoju (ekorozwoju), jest „Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju", opublikowana w październiku 1999 roku przez Rządowe Centrum Studiów Strategicznych. Kolejne ważne zalecenia wynikają z zaproponowanego w „Koncepcji..." rozwiązania tzw. kluczowego dylematu strategicznego, polegającego na konieczności wyboru pomiędzy maksymalną wydajnością a sprawiedliwością i równością. „Koncepcja..." wskazująca przyszłe kierunki rozwoju Wisły i jej doliny zakłada:

• tworzenie stref i ośrodków gospodarki turystycznej, w których największe w kraju walory środowiskowe i unikatowe wartości kultury materialnej pobudzać będą popyt europejski,
• tworzenie krajowej i europejskiej sieci ochrony i kształtowania środowiska przyrodniczego,
• podporządkowanie gospodarki turystycznej potrzebom innych dziedzin (rolnictwa, przemysłu, leśnictwa, usług) w sposób umożliwiający kształtowanie systemu gospodarowania uwarunkowanego wielofunkcyjnie i ekologicznie,
• zagospodarowanie turystyczne polskich odcinków europejskich szlaków wodnych i wielofunkcyjnych zbiorników retencyjnych (w ramach zadań ponadlokalnych),
• wspieranie zrównoważonego rozwoju turystyki i jej infrastruktury w dolinach wielkich rzek i regionach pojeziernych.